Dunia ya Kiarabu: Nguvu Zinazoshindana, Matarajio ya Kitaifa, na Mgawanyiko

Imeandikwa na: Profesa Mohamed Ehsan
Katibu Mkuu wa Shirika la Mshikamano wa Watu wa Afrika na Asia

Ulimwengu wa Kiarabu haujawahi kuonekana kuwa umegawanyika kisiasa kama ulivyo leo. Kuanzia Ghuba hadi Afrika Kaskazini, na kutoka Iraq na Syria hadi Yemen, Sudan, Lebanon na Palestina, nchi za Kiarabu zinazidi kuchukua hatua kwa kuzingatia mahesabu ya kimkakati ya kila nchi badala ya kuwa na mtazamo wa pamoja wa kikanda. Zinashirikiana lugha, historia pana ya kitamaduni na mambo mengi yanayohusu usalama, lakini zinashindwa kubadilisha mambo haya ya pamoja kuwa umoja wa kisiasa wenye maana.

Swali kuu hapa si tu: Kwa nini nchi za Kiarabu zinatofautiana? Tofauti kati ya nchi ni jambo la kawaida. Swali la msingi zaidi ni: Kwa nini tofauti kati ya nchi za Kiarabu mara nyingi hubadilika na kuwa ushindani wa kimkakati, migogoro ya kupitia mawakala, na mahusiano yanayoshindana na mataifa ya nje?

Jibu linaanzia katika ukweli kwamba hakuna tena kituo kimoja cha kisiasa cha Kiarabu chenye uwezo wa kuamua vipaumbele vya eneo hilo. Hapo zamani, Misri kwa kiasi kikubwa ilikuwa ikitekeleza jukumu hilo. Saudi Arabia ina ushawishi mkubwa sana wa kiuchumi, kidini na kisiasa. Iraq nayo kihistoria ilikuwa na uzito mkubwa wa kisiasa na kijeshi. Syria ilikuwa pia mdau muhimu katika masuala ya Kiarabu. Lakini leo, ushawishi umegawanyika kati ya miji mikuu kadhaa inayoshindana, ambapo kila moja inajitahidi kufafanua kwa namna yake dhana ya ushawishi wa kikanda.

Mgawanyiko huu unaonekana wazi zaidi katika eneo la Ghuba.

Nchi za Ghuba zinashirikiana kwa karibu katika masuala mengi, lakini hazina maono ya pamoja kuhusu eneo hilo. Saudi Arabia, Umoja wa Falme za Kiarabu, Qatar, Kuwait, Bahrain na Oman, kila moja ina mahesabu yake ya kiusalama, vipaumbele vyake vya kiuchumi na mikakati yake tofauti ya sera za nje. Aidha, misimamo yao kuhusu Iran, Uislamu wa kisiasa, Israel, Yemen, nishati, Uturuki na mataifa makubwa ya dunia si ya kufanana kila wakati.

Uhusiano kati ya Saudi Arabia na Umoja wa Falme za Kiarabu unaakisi ukweli huu. Riyadh na Abu Dhabi bado ni washirika muhimu na zinashirikiana katika maslahi mengi ya kimkakati, lakini pia zinashindana kuhusu ushawishi, uongozi wa kiuchumi na hadhi ya kikanda. Misimamo yao tofauti kuhusu Yemen na migogoro mingine ya kikanda inaonesha kwamba hata nchi mbili zenye nguvu zaidi katika Ghuba ya Kiarabu zinaweza kuwa na mitazamo inayotofautiana kwa kiasi kikubwa kuhusu namna mfumo wa kikanda wa Kiarabu unavyopaswa kuwa.

Ama Qatar inawakilisha mfano mwingine. Doha imejenga ushawishi wake kupitia utajiri, diplomasia, mahusiano ya kimataifa na upatanishi. Utayari wake wa kudumisha mahusiano na pande ambazo serikali nyingine za Kiarabu huziona kuwa hazikubaliki umeifanya mara kwa mara kuingia katika mivutano na baadhi ya majirani zake. Mgogoro wa Ghuba ulioanza mwaka 2017 ulionesha kwa kiwango gani tofauti hizo zilivyokuwa za kina. Ingawa mzozo huo ulimalizika baadaye, tofauti za msingi kati ya miji mikuu ya Ghuba hazikutoweka.

Oman, kwa upande wake, kihistoria imefuata mkondo tofauti, ikilenga zaidi kutokuwa na upande na kufanya upatanishi. Mara nyingi Kuwait imependelea diplomasia na utulivu wa kikanda. Bahrain bado ina uhusiano wa karibu sana na Saudi Arabia na inategemea kwa kiasi kikubwa ushirikiano wa kiusalama wa nje. Matokeo yake ni Ghuba iliyounganishwa kitaasisi, lakini yenye mitazamo tofauti kimkakati.

Nje ya Ghuba, mgawanyiko huo unaonekana kwa uwazi zaidi.

Iraq bado imekwama kati ya utambulisho wake wa Kiarabu, uhusiano wake na Iran na ushawishi wa Marekani. Syria imetumia miaka mingi ikiwa katikati ya ushindani wa kikanda. Lebanon inaendelea kuteseka kutokana na migawanyiko ya kisiasa ya ndani na ushawishi mkubwa wa Hizbullah. Yemen imekuwa mojawapo ya mifano iliyo wazi zaidi ya jinsi mgogoro wa ndani unavyoweza kubadilika na kuwa uwanja wa ushindani wa ajenda za kikanda. Sudan pia imeonesha kwamba ushindani wa maslahi kati ya mataifa ya Kiarabu unaweza kufika hadi ndani kabisa ya Afrika.

Afrika Kaskazini ina migawanyiko yake yenyewe. Algeria na Morocco bado zimekwama katika ushindani wa kimkakati wa muda mrefu. Libya inaendelea kuteseka kutokana na uwepo wa vituo vya kisiasa na kijeshi vinavyoshindana. Wakati huo huo, Misri inakabiliwa na changamoto zinazohusiana na Libya, Sudan, Gaza na Bahari Nyekundu, pamoja na shinikizo la kiuchumi la ndani. Aidha, Morocco, Algeria, Tunisia na Misri zinazidi kufuata mikakati ya kitaifa ambayo si lazima iendane na mikakati ya kila mmoja wao au na vipaumbele vya Ghuba na Mashariki ya Kati.

Huenda suala la Palestina likafichua zaidi ya yote mkanganyiko mkubwa uliopo katika mfumo wa kisiasa wa Kiarabu. Ingawa serikali nyingi za Kiarabu zinatangaza kuunga mkono haki za Wapalestina, nchi za Kiarabu zinatofautiana kwa kina kuhusu namna ya kufanikisha haki hizo, kiwango cha msukumo wa kisiasa au kijeshi wanachoweza kukivumilia, na aina ya uhusiano wanaopaswa kujenga na Israel, Marekani na nguvu nyingine za kimataifa.

Iran pia imenufaika kutokana na mgawanyiko wa Kiarabu. Tehran imetumia mara kwa mara tofauti zilizopo ndani ya eneo hilo kwa kuendeleza mahusiano na harakati za kisiasa na za kijeshi, na kupanua ushawishi wake katika nchi kama Iraq, Yemen na Lebanon. Uturuki pia imekuwa mhusika muhimu wa kikanda, huku Israel ikiendeleza mahusiano ya kisiasa, kiteknolojia, kiuchumi na kiusalama yanayozidi kuwa muhimu na idadi kadhaa ya nchi za Kiarabu.

Marekani inabaki kuwa sababu nyingine muhimu. Kwa miongo kadhaa, serikali nyingi za Kiarabu zimekuwa zikitegemea dhamana za kiusalama za Marekani, huku wakati huohuo zikijitahidi kujenga kiwango kikubwa zaidi cha uhuru wa kimkakati. Hali hii inazalisha kinzani ya msingi: nchi za Kiarabu zinataka kuwa na mamlaka juu ya maamuzi yao ya kimkakati, lakini bado zinategemea nguvu za nje kwa ajili ya ulinzi wa kijeshi.

China na Urusi pia zimeingia katika mlinganyo huu tata. Nchi za Ghuba, hususan, zimetafuta kutofautisha na kupanua mahusiano yao ya kimataifa, kwa kuimarisha uhusiano wa kiuchumi na kisiasa na Beijing, Moscow, Ankara na maeneo mengine. Hii haimaanishi lazima kwamba zinaachana na Washington, bali inaakisi ufahamu mpana zaidi kwamba nchi za Kiarabu zinataka kuwa na chaguo zaidi na uhuru mkubwa zaidi wa kutenda na kujiendesha.

Hata hivyo, nguvu za nje pekee haziwezi kueleza mgawanyiko wa Kiarabu. Tatizo kuu liko ndani.
Nchi za Kiarabu zina mifumo tofauti ya kisiasa, miundo tofauti ya kiuchumi, mitazamo tofauti kuhusu vitisho, na maono yanayotofautiana kuhusu uongozi wa kikanda. Maslahi ya kitaifa yamechukua nafasi polepole ya wazo la zamani la mradi wa kimkakati wa pamoja wa Kiarabu. Katika hali nyingi, usalama wa mfumo unaotawala umekuwa muhimu zaidi kuliko usalama wa pamoja, na miungano ya nchi mbili imekuwa muhimu zaidi kuliko taasisi za Kiarabu.
Janga ni kwamba nchi za Kiarabu zina rasilimali kubwa sana za pamoja: nishati, jiografia, idadi ya watu, mitaji, njia za kimkakati, ushawishi wa kitamaduni na masoko makubwa. Hata hivyo, ni nadra sana rasilimali hizi kufanya kazi kama vipengele vya mfumo mmoja wa kimkakati.

Ulimwengu wa Kiarabu haukosi nguvu, bali unakosa uratibu.

Na mustakabali si lazima uhitaji serikali moja ya Kiarabu au kurejea katika utaifa wa Kiarabu wa enzi zilizopita. Kinachohitajika ni jambo la uhalisia zaidi: kiwango cha chini cha makubaliano ya kimkakati. Nchi za Kiarabu hazihitaji kukubaliana kuhusu kila jambo, lakini zinahitaji kukubaliana kwamba usalama wa eneo hilo hauwezi kutegemea milele wadhamini wa nje wanaoshindana, kwamba migogoro ya Kiarabu haipaswi kubadilishwa kuwa vita vya kupitia mawakala visivyo na mwisho, na kwamba maslahi ya nchi moja ya Kiarabu hayawezi kufuatiliwa kila mara kwa gharama ya nchi nyingine ya Kiarabu.

Hadi hilo litakapotokea, ulimwengu wa Kiarabu utaendelea kuwa eneo lenye uwezo mkubwa sana, lakini lenye uwezo mdogo wa kuchukua hatua kwa pamoja.

Udhaifu wake mkubwa si kwamba nchi za Kiarabu zina maslahi tofauti; tofauti ni jambo lisiloepukika. Udhaifu halisi ni kwamba zimeshindwa kujenga taasisi zenye nguvu za kutosha kusimamia tofauti hizo bila kuruhusu nguvu za nje kuzitumia kwa manufaa yao.
Na huenda huu ndio uhalisia muhimu zaidi wa kisiasa na kijiografia katika ulimwengu wa kisasa wa Kiarabu: nchi nyingi, matarajio mengi, miungano mingi, lakini bado hakuna dira ya pamoja.